Hoe maken bijen honing? Van nectar tot pot

13 min read
How Do Bees Make Honey? From Nectar to Jar
  • Bijen maken honing van bloemennectar, niet van stuifmeel.
  • Enzymen van de bijen breken de suikers in nectar af en zetten deze om in honing.
  • Bijen wapperen met hun vleugels om de opgeslagen nectar te drogen totdat het grootste deel van het water is verdampt.
  • Mad honey wordt op dezelfde manier gemaakt, maar dan van rododendronnectar.

Een lepel honing is het resultaat van duizenden bloembezoeken, een keten van bijen die nectar van de ene naar de andere doorgeven en dagenlang zorgvuldig drogen in de bijenkorf. 

Deze gids legt stap voor stap uit hoe honing wordt gemaakt, vanaf het moment dat een bij op een bloem landt tot het moment dat een imker een pot vult. De gids eindigt met mad honey, die bijen op dezelfde manier maken als elke andere honing, maar dan van een heel ander soort bloem.

Hoe maken bijen honing?

Bijen maken honing door nectar uit bloemen te verzamelen en deze in de bijenkorf om te zetten in honing. Verzamelbijen drinken de nectar en brengen deze in een speciale maag mee naar huis, waar enzymen de suikers beginnen af te breken. Terug in de bijenkorf geven zij de nectar door aan jongere werkbijen, die er meer enzymen aan toevoegen en deze in wascellen opslaan. Vervolgens wapperen de bijen met hun vleugels om het water te laten verdampen, totdat de nectar dikke honing wordt. Ten slotte verzegelen zij elke volle cel met een deksel van bijenwas, waardoor de honing bewaard blijft totdat de kolonie deze nodig heeft.

Welke bijen maken honing in een kolonie?

Een honingbijenkolonie functioneert als een kleine, goed georganiseerde stad. Werkbijen verrichten vrijwel al het werk. Dit zijn de vrouwelijke bijen die het grootste deel van de kolonie uitmaken. De koningin legt eitjes en de mannelijke darren paren met koninginnen uit andere kolonies, maar geen van beiden maakt honing.

Wat een werkbij doet, hangt grotendeels af van haar leeftijd. Jonge werksters blijven in de bijenkorf. Zij reinigen de cellen, voeden de larven, bouwen raat van was en nemen nectar in ontvangst van terugkerende verzamelaars. Deze worden vaak huisbijen genoemd. Oudere werksters, meestal vanaf ongeveer drie weken oud, verlaten de bijenkorf om nectar, stuifmeel, water en plantenhars te verzamelen. Dit zijn de verzamelaars.

Het maken van honing is afhankelijk van de samenwerking tussen beide groepen. De verzamelaars brengen de grondstof binnen, en de werkbijen verwerken deze tot honing en slaan deze op. Deze taakverdeling is een belangrijke reden waarom bijen zo efficiënt honing produceren.

Hoe bijen honing maken, te beginnen met het verzamelen van nectar

Alles begint met nectar, de suikerrijke vloeistof die bloemen produceren om bestuivers aan te trekken. Nectar bestaat grotendeels uit water met opgeloste suikers, voornamelijk sucrose, glucose en fructose, plus kleine hoeveelheden andere natuurlijke stoffen uit de plant. Hoeveel suiker het bevat, varieert sterk van bloem tot bloem, maar het is altijd veel vloeibaarder dan honing.

Hoe bijen bloemen vinden

Verzamelaars vinden bloemen op basis van kleur en geur. Bijen zien kleuren anders dan mensen, waaronder ultraviolette patronen op bloemblaadjes die hen naar de nectar leiden. Een goed geurspoor kan hen ook al van veraf de weg wijzen.

Zodra een verzamelaarster een rijk bloemenveld vindt, kan zij de locatie met haar zusters delen. Terug in de bijenkorf voert zij de zogenaamde waggledans uit: zij rent in een rechte lijn terwijl zij met haar lichaam schudt, keert vervolgens terug en herhaalt dit. De hoek van de loop geeft de richting van de bloemen ten opzichte van de zon aan, en de lengte van de wiegbeweging geeft bij benadering aan hoe ver ze zich bevinden. Andere verzamelaars volgen de dans en vliegen vervolgens naar dezelfde plek.

Nectar terugbrengen naar de bijenkorf

Bij elke bloem steekt de bij haar proboscis – een lange, buisvormige tong – naar binnen en zuigt de nectar op. Ze slikt deze niet door naar haar spijsverteringsmaag. In plaats daarvan gaat de nectar naar haar honingmaag, ook wel de krop genoemd, een aparte zak die ze gebruikt om vloeistof terug naar de bijenkorf te vervoeren.

Het vullen van de honingmaag vergt veel bloemen. Een verzamelaarster bezoekt vaak tientallen bloemen tijdens één enkele vlucht, en een volle lading kan een groot deel van haar eigen lichaamsgewicht wegen. Vervolgens vliegt zij naar huis, soms vanuit een afstand van enkele kilometers, en herhaalt dit meerdere keren per dag.

Tegen de tijd dat zij landt, is de omzetting van nectar in honing al begonnen. Klieren in haar lichaam voegen enzymen toe aan de nectar terwijl deze zich nog in haar honingmaag bevindt.

Nectar omzetten in honing met enzymen

Het belangrijkste verschil tussen nectar en honing is niet alleen de dikte. Het gaat ook om wat er met de suikers is gebeurd. Bijen veranderen die suikers met behulp van enzymen, natuurlijke eiwitten die chemische reacties versnellen.

Het belangrijkste enzym is invertase. Dit splitst sucrose, de belangrijkste suiker in veel nectars, in twee eenvoudigere suikers: glucose en fructose. Honing bestaat grotendeels uit deze twee suikers, en daarom smaakt en gedraagt het zich anders dan een suikeroplossing. De verhouding tussen glucose en fructose bepaalt ook hoe snel honing later kristalliseert, aangezien glucose de suiker is die kristallen vormt.

Een tweede enzym, glucoseoxidase, zet een kleine hoeveelheid glucose om in gluconzuur. Dit geeft honing zijn lichtzure karakter en zorgt ervoor dat hij lang houdbaar blijft zonder te bederven. Bijen voegen ook andere enzymen toe, in kleinere hoeveelheden.

Wanneer een verzamelaarsbij terugkeert naar de bijenkorf, brengt zij de nectar niet direct in een cel aan. Zij geeft deze mond-op-mond door aan een huisbij, die de nectar in haar eigen honingmaag opneemt. De werkbij kan de nectar een tijdje vasthouden, waarbij ze er meer enzymen aan toevoegt, en deze vervolgens doorgeven aan een andere bij of in een cel deponeren. Door deze overdracht van bij tot bij worden er meer enzymen toegevoegd en begint de nectar te drogen, aangezien er telkens een dun laagje wordt blootgesteld aan de warme lucht van de bijenkorf.

Hoe bijen nectar tot honing drogen

Op dit moment ondergaat de nectar chemische veranderingen, maar bevat deze nog steeds te veel water. Als men het zo zou laten, zou het gaan gisten. De volgende fase in het honingproductieproces van bijen draait volledig om het drogen ervan.

Werkbijen brengen de nectar aan in de zeshoekige wascellen van de raat. Vaak smeren ze deze eerst in een dunne laag uit of hangen ze kleine druppeltjes aan de celwanden, zodat een groter deel van het oppervlak aan de lucht wordt blootgesteld. Vervolgens begint de kolonie te wapperen. Rijen bijen staan op de raat en bij de ingang van de bijenkorf en slaan met hun vleugels om de lucht door de bijenkorf te laten stromen. Warme, vochtige lucht wordt naar buiten geduwd en drogere lucht wordt naar binnen gezogen, zodat het water langzaam uit de nectar verdampt.

Soms kunt u deze fase van het proces horen: op een warme avond tijdens een hevige nectarstroom kan een bijenkorf luid zoemen terwijl de bijen de hele nacht door wapperen.

De binnenkant van een drukke bijenkorf blijft warm, rond de 35 °C in de buurt van het broed, waardoor het water sneller verdampt. Gedurende meerdere dagen, soms langer, wordt de nectar dikker en verandert deze in honing. Uiteindelijk is het watergehalte gedaald tot ongeveer 17 tot 18 procent, een fractie van wat het was toen de nectar de bloem verliet.

Dit lage watergehalte zorgt ervoor dat honing lang houdbaar blijft. Met zo weinig water en zo veel suiker is de honing te geconcentreerd om gistgroei toe te laten, waardoor deze niet gaat gisten. 

Honing verzegelen met bijenwas

Wanneer de honing in een cel dik genoeg is, sluiten de bijen deze af met een dun laagje verse bijenwas. Dit houdt de honing zuiver en voorkomt dat deze vocht uit de lucht opneemt.

Bijen maken ook de was. Jonge werkbijen, meestal een paar weken oud, hebben wasklieren aan de onderkant van het achterlijf. Nadat ze honing hebben gegeten, produceren ze uit deze klieren kleine, doorzichtige wasvlokken. Andere bijen kauwen de vlokken fijn en vormen ze, waarna ze deze gebruiken om nieuwe raten te bouwen en voltooide cellen af te sluiten. Het maken van was kost veel energie, en bijen verbruiken een aanzienlijke hoeveelheid honing om deze te produceren.

Voor imkers zijn de wasdoppen een nuttig herkenningspunt. Een raam waarvan de meeste cellen zijn afgesloten, bevat voltooide, rijpe honing. Honing die wordt geoogst voordat de cellen zijn afgesloten, kan nog te veel water bevatten.

Hoeveel werk gaat er zitten in het maken van honing

De cijfers achter de honingproductie worden vaak aangehaald om te laten zien hoeveel werk erin zit. Ze variëren van bron tot bron en zijn afhankelijk van de bloemen, het weer en de bijenkolonie; beschouw ze daarom als ruwe schattingen.

Er wordt vaak gezegd dat een enkele werkbij in haar hele leven slechts ongeveer een twaalfde van een theelepel honing produceert. Verzamelbijen leven slechts enkele weken in de zomer en brengen een groot deel van die tijd door met vliegen. Om één pot te produceren, zou een kolonie naar verluidt miljoenen bloembezoeken en vluchten nodig hebben, die samen neerkomen op meerdere reizen rond de wereld.

Met voldoende bloemen in de buurt kan een bijenkolonie veel meer honing opslaan dan zij nodig heeft, en dat maakt bijenteelt mogelijk. De bijen maken deze voorraad aan om periodes zonder bloemen door te komen, zoals de winter of lange droogteperiodes. Een imker neemt het overschot weg en laat de kolonie voldoende over om van te leven.

Van raat tot pot: hoe imkers honing verzamelen

Zodra de bijen hun deel hebben gedaan, neemt de imker het over. Hoe honing van de raat in de pot terechtkomt, is vrij eenvoudig, en veel kleine imkers doen het grootste deel daarvan nog steeds met de hand.

Het verwijderen van de ramen uit de bijenkast

De meeste bijenkasten worden tegenwoordig gebouwd met verwijderbare houten ramen, waarin elk een raatblad is geplaatst. Wanneer voldoende raat is afgesloten, opent de imker de bijenkast, verwijdert voorzichtig de bijen van de ramen en draagt de ramen weg om te worden verwerkt. De honing is meestal afkomstig uit kasten die boven het hoofdbroedgedeelte zijn geplaatst, zodat de imker honing kan oogsten zonder de jonge bijen te storen.

Het ontkappen en centrifugeren van de honing

De wasdeksels moeten eerst worden verwijderd. De imker snijdt ze weg met een verwarmd mes of schraapt ze open met een vorkachtig gereedschap. De wasdeksels worden bewaard en later omgesmolten tot bijenwas.

De ontzegelde ramen worden in een honingslinger geplaatst, een trommel die de ramen snel ronddraait. Door het ronddraaien wordt de honing uit de cellen geslingerd; deze stroomt langs de zijkanten van de trommel naar beneden en verzamelt zich op de bodem. Omdat de raat grotendeels intact blijft, kan de imker de lege ramen terugplaatsen in de bijenkast zodat de bijen deze opnieuw kunnen vullen, wat hen veel werk bij het maken van was bespaart.

Sommige honing wordt nog in de raat verkocht, zonder extractie. Raathoning wordt eenvoudigweg in stukken gesneden en verpakt zoals hij is, inclusief de was.

Zeefwerk en bezinking

Verse honing uit de honingslinger bevat stukjes was en soms een enkel bijendelen. De imker giet de honing door een gaaszeef om deze te verwijderen. Vervolgens laat men de honing enkele dagen in een bezinktank staan, zodat kleine luchtbelletjes en fijne wasdeeltjes naar boven drijven en kunnen worden afgeschuimd.

Het vullen van de pot

Nadat de honing is bezonken, wordt deze in potten gegoten, vaak rechtstreeks uit een kraantje aan de onderkant van de tank. Kleine producenten vullen de honing doorgaans onveranderd in potten. Grotere verpakkers kunnen de honing vóór het bottelen ook verwarmen en fijn filteren, waardoor deze langer helder en vloeibaar blijft. 

Hoe bloemen de honing die bijen maken beïnvloeden

Elke honing wordt via hetzelfde proces gemaakt, maar geen twee soorten smaken hetzelfde. Dat komt doordat de bloemen die de bijen bezoeken, in de eerste plaats bepalen wat er in de nectar terechtkomt.

Acacia-nectar levert een bleke, delicate honing op die lang vloeibaar blijft. Kastanje en heide leveren donkere, bittere of moutachtige honingsoorten op. Koolzaadhoning stolt snel tot een stevig wit blok. De bijen verwerken elke nectar op precies dezelfde manier, maar de suikers, kleurstoffen en aroma’s van de plant komen in de honing terecht en geven elke soort zijn eigen karakter, inclusief de kleur, smaak en textuur. 

Zo ontstaat mad honey ook. Het is een gewoon honingproductieproces, dat begint met een bijzondere bloem.

Hoe bijen Mad Honey maken

Mad honey wordt door honingbijen gemaakt volgens dezelfde stappen die wij hierboven hebben beschreven: voedsel verzamelen, enzymen toevoegen, het water wegwaaien en de honing met was afsluiten. Wat het anders maakt, is de nectar die de bijen verzamelen en, in Nepal, de bijen zelf en de plek waar zij hun nesten bouwen.

Rhododendronnectar

Mad honey is voornamelijk afkomstig van de nectar van bepaalde wilde rododendrons die in grote aantallen groeien in twee berggebieden. In Turkije zijn dit Rhododendron ponticum en Rhododendron luteum in de bossen boven de oostelijke kust van de Zwarte Zee. In Nepal zijn het Himalaya-soorten, zoals de boomrododendron, Rhododendron arboreum.

Omdat de bijen honing maken van deze nectar, bevat mad honey van nature voorkomende grayanotoxines uit rododendronnectar. De bijen bezoeken ook andere bloemen die tegelijkertijd bloeien, waardoor elke oogst een mengsel van nectars bevat, met rododendron als belangrijkste bestanddeel.

Reusachtige honingbijen uit de Himalaya op de rotswanden van Nepal

In Nepal wordt mad honey geproduceerd door de Himalaya-reuzenhoningbij, Apis laboriosa. In tegenstelling tot bijen in bijenkasten leven deze bijen in de open lucht. Elke kolonie bouwt één enkele, grote honingraat die onder een overhang aan een hoge rotswand hangt, waarbij vaak meerdere andere kolonies op dezelfde rotswand nestelen.

De stappen bij het maken van honing zijn hetzelfde, maar vinden in de open lucht plaats. Verzamelbijen halen nectar uit de rododendronbossen onderaan de rotswanden. Werkbijen verwerken deze op de open raat, en de kolonie waait de honing droog terwijl zij zich samenklitten in een dicht gordijn van bijen dat de raat bedekt. De honing wordt opgeslagen in het bovenste deel van de raat, dicht bij de plek waar deze aan de rots vastzit, terwijl de jonge bijen lager in de raat worden grootgebracht.

Bijen in bijenkasten aan de Turkse Zwarte Zeekust

In Turkije wordt mad honey, bekend als „deli bal“, geproduceerd door Europese honingbijen in beheerde bijenkasten. Imkers plaatsen hun bijenkasten tijdens het bloeiseizoen, van ongeveer april tot juni, in het Kaçkar-gebergte boven Rize en Artvin, te midden van de rododendrons.

Hier wordt de honing precies zo gemaakt als beschreven in het eerste deel van deze gids. De bijen verzamelen nectar in de omliggende bossen, verwerken deze in houten bijenkasten, drogen de nectar door te wapperen en sluiten de cellen af met was. De imkers halen de honing eruit zodra deze klaar is. 

Het verzamelen van de honing is de laatste stap, en dit verloopt in de twee regio’s heel verschillend: van touwladders op kliffen in de Himalaya tot ramen die uit bijenkasten in Turkije worden gehaald. 

Afsluitende opmerkingen

Honing is het resultaat van bijen die een kortstondige bron omzetten in voedsel dat lang meegaat. Verzamelaars halen nectar uit bloemen en werkbijen voegen enzymen toe terwijl ze deze doorgeven. De hele kolonie waait er vervolgens lucht doorheen totdat het dik genoeg is om te bewaren en sluit het af onder was. Imkers nemen het overschot, centrifugeren het uit de raat, zeven het en verpakken het in potten. Mad honey doorloopt hetzelfde proces. Het verschil zit hem in de rododendronnectar aan het begin en, in Nepal, de reusachtige bijen die het op open rotswanden produceren.

Informatie op het etiket

Nooit meer dan 5 g per dag – minder dan één afgestreken theelepel, uitsluitend voor volwassenen.

Het nuttigen van meer dan 5 g per dag kan duizeligheid, misselijkheid, koud zweet en lage bloeddruk veroorzaken. Mocht dit gebeuren, stop dan met het gebruik, drink water en rust uit; bij ernstige symptomen belt u 112 of raadpleegt u een arts. Niet aanbevolen voor kinderen, tijdens de zwangerschap of borstvoeding, voor mensen met hart- of bloeddrukproblemen, of bij allergie voor honing. Gebruikt u medicijnen? Raadpleeg dan eerst uw arts.

Dit is een richtlijn voor de dosering van Real Mad Honey.

Bekijk dit artikel

Lees verder

How long does it take bees to make honey?
Once nectar reaches the hive, it usually takes bees several days to turn it into finished honey, depending on the weather, the humidity and how watery the nectar is. A colony works on many cells at once, so a hive can fill a frame within a week or two during a good nectar flow.
Do bees make honey from pollen?
No. Bees make honey from nectar. They collect pollen separately and carry it home on their back legs, where it's mixed with a little nectar and stored as food for the young bees. A small amount of pollen ends up in honey, but it isn't what honey is made from.
Why do bees make honey?
Bees make honey as a food store. It gives the colony energy during times when there are no flowers to forage on, such as winter or long periods of bad weather. Because honey keeps for so long, it lets a colony survive months without fresh nectar.
How much honey does one bee make?
A single worker bee is commonly said to make about a twelfth of a teaspoon of honey in her lifetime. A whole colony, working together, can make multiple kilograms in a good season.
Do all bees make honey?
No. Only a small group of bees make honey in amounts people can harvest, mainly the honey bees of the genus Apis, including the European honey bee and the Himalayan giant honey bee. Bumblebees store small amounts of a honey-like nectar, and most solitary bees make none at all.
How is mad honey made differently from regular honey?
The process is the same. Bees collect nectar, add enzymes, fan away the water and cap the honey with wax. Mad honey is made mainly from rhododendron nectar, so it contains naturally occurring grayanotoxins from rhododendron nectar. In Nepal, it's made by Himalayan giant honey bees on open cliff combs, while in Turkey it comes from hive bees on the Black Sea coast.